Frans van Eijnatten, Universitair Hoofddocent Organisatievernieuwing aan de TU Eindhoven:

"Chaosforum is een broedplaats voor nieuwe ideeŽn"

Volgens Frans van Eijnatten, een van de founding fathers van Chaosforum, is het dominante wetenschappelijke paradigma achterhaald en verandert de maatschappij zo snel dat het hoog tijd is voor nieuwe ideeŽn over het organiseren van werk. Voor hem is Chaos een nieuwe bril om naar de werkelijkheid te kijken.

 Zijn oorspronkelijke vakgebied is de psychologie, maar al gauw wilde Frans van Eijnatten ook de raakvlakken van zijn vak met andere wetenschappelijke disciplines onderzoeken. Zo kwam hij terecht in de sociotechniek. Dat is een discipline die voorschrijft hoe je het beste organisaties kan structureren en processen kan inrichten. Hij doorzocht alle uithoeken van het vak en concludeerde dat de werkelijkheid zich te vaak niet aan de voorschriften houdt. "Ik ben altijd op zoek geweest naar dynamische modellen om sociale systemen te beschrijven. Die zijn er nauwelijks in de sociotechniek en de meningen zijn verdeeld. Je ziet het vak de laatste jaren dan ook achteruit gaan. Er zijn nog wel structuren die je kunt veranderen, maar ze veranderen uit zichzelf steeds sneller door ontwikkelingen als de globalisering van de economie en internet. Wat dat betreft biedt de chaostheorie een beter model om met deze dynamiek om te gaan."

Een andere bril

Hij ziet de chaostheorie vooral als een filosofische bril die een beter beeld geeft van de omringende wereld dan het vertrouwde paradigma van de Verlichting en hij beschouwt complexiteit als het ruime en gevarieerde onderzoeksveld dat daardoor is ontstaan. Wat hem het meeste boeit is het fenomeen zelforganisatie. Vooral omdat het zo nadrukkelijk aantoont dat structuren in organisaties en levende systemen gematerialiseerde denkstructuren zijn. "Als je organisaties wilt veranderen, dan moet je op het denken van mensen inhaken. Het gaat veel meer om de onzichtbare mentale processen Ė de assumpties achter het denken - dan om de materie of de structuur. Als mensen in de gelegenheid worden gesteld om over hun vooronderstellingen te praten, dan kunnen ze veel sneller hun denkmodellen aanpassen en hun gedrag veranderen. Een organisatiestructuur verandert dan vanzelf mee. Het gaat in organisaties dus om het veranderen van de organizational mind. Helaas is het doen van wetenschappelijk onderzoek hiernaar erg lastig, omdat je het niet-zichtbare onderzoekt en dat valt buiten het bestaande wetenschappelijke kader. Toch vind ik dat je als wetenschapper hiervoor open moet staan. Immers, er is al lang aangetoond dat ons westerse wereldbeeld een van vele mogelijke is. Als je een andere bril durft op te zetten, zie je andere dingen en die kunnen de moeite waard zijn."

Stem geven

Het Chaosforum zou volgens hem een stem moeten geven aan al die nieuwe, onuitgesproken gedachten die er leven bij mensen over het organiseren van hun werk, over zelfontplooiing en zelforganisatie. "Belangrijkste hierbij is dat de mind primair is en niet de materie. Door met elkaar op zoek te gaan naar nieuwe ideeŽn en die te laten ontstaan door de interactie met elkaar, kan zich een nieuwe werkelijkheid materialiseren. Daarom is Chaosforum ook een virtuele organisatie en collectiviteit. Wij willen inhaken op de verbondenheid van alle mensen en processen en als je uitgaat van een fysieke vestiging sluit je allerlei mensen en zaken per definitie uit. Dat willen we doorbreken. Vandaar dat de website ook tweetalig is. We willen als het ware het toeval organiseren, waarbij lokale initiatieven naast internationale verbanden bestaan."

Binnenkant

Het creŽren van nieuwe werkelijkheden is ook wat Frans tot stand probeert te brengen in organisaties. Hij verduidelijkt dat aan de hand van de kwadranten van Ken Wilber (1996).

"Bedrijven hebben tot nu toe al hun aandacht aan de buitenkant, de waarneembare materiŽle kant besteed, zowel op individueel niveau Ė kennis en vaardigheden Ė als op het collectieve niveau (structuren, processen, systemen). Het interne deel, het interpreterende en betekenisgevende deel, behoorde vroeger aan de kerk toe en is door het cartesiaanse dualisme van geest en materie lange tijd buiten beschouwing gebleven. Nu zie je dat weer bij elkaar komen. Wij zijn nu steeds meer bij bedrijven aan de interne kant bezig. Wat denken mensen in een organisatie over elkaar, over hun bazen? Als medewerkers geen initiatieven nemen, hoe komt dat? Kunnen ze het niet, zoals een manager wellicht denkt, of komt het doordat ze uit ervaring weten dat hun initiatieven nooit een kans krijgen en dat de manager, zoals altijd, maar met een oplossing moet komen. Als je deze aannames onbesproken laat, zie je het patroon van de wederzijdse denkbeelden steeds terugkomen, elkaar versterken en er verandert niets. Daarom is die binnenkant zo belangrijk."

Sprongen

De binnenkant van een organisatie is de plaats waar ruimte is voor een dialoog. Als een organisatie hiervoor aandacht heeft en de mensen in de organisatie samen op zoek gaan naar de denkbeelden die ze over zichzelf, de organisatie en elkaar erop na houden, en dat bespreekbaar maken, kan een organisatie pas echt zijn meerwaarde vinden. "Het gaat er uiteindelijk om dat alle vier de kwadranten een even grote rol spelen. Dan is een organisatie in staat om echt flexibel op zijn omgeving te reageren. Als mensen namelijk van binnen tot veranderen in staat zijn, hoeft er in tijden van crisis geen manager aan te pas te komen om aan de zijlijn te gaan staan schreeuwen hoe het allemaal moet. Dan kan een organisatie uit zichzelf sprongen in haar ontwikkeling maken. De window of opportunity wordt dan echt volledig benut."

Concurrentie

Sprongen in ontwikkeling in tijden van crises zijn een bekend fenomeen in het chaosdenken en voor het eerst door de Belgische fysisch-chemicus Ilya Prigogine in scheikundige systemen aangetoond. Een van de kenmerken is dat het een uniek en onvoorspelbaar moment is in een systeem. Volgens Frans geldt dat ook voor bedrijven, als die zoín ontwikkeling doormaken. "Elk bedrijf is uniek, heeft zijn eigen unieke potentieel en cultuur waardoor het in staat is tot zelforganiseren. Daarom is zelforganisatie principieel onnavolgbaar. Het is heel bedrijfsspecifiek en wordt door de cultuur bepaald. Hierdoor kan een bedrijf een uniek competitive advantage krijgen."

Nieuwe beelden

Door de chaosbril ziet het concurrentiebegrip er heel anders uit omdat bedrijven en hun markten niet vergelijkbaar zijn. Immers elk bedrijf is uniek en kan niet los worden gezien van zijn context, zijn klanten, toeleveranciers en zijn relaties met hen. "Een organisatie valt dus samen met zijn context, vormt daarmee een geheel, dat weer binnen een groter geheel valt, bijvoorbeeld de economie. Ik noem dit holondenken. Helen in gehelen. We kunnen niet langer de ongewenste zaken wegdrukken uit ons blikveld, alles hoort erbij. En-en. Dit kan tot dilemmaís en paradoxen leiden, want er kunnen wel eens twee tegengestelde krachten of belangen om voorrang strijden. So let it be. Het leven is niet anders. Het hoort bij chaos. Er zijn nogal wat mensen die hiervan willen weglopen, maar dat lijkt meer op het gedrag van een kind dat zijn ogen dicht doet en hoopt dat wat hij niet wil zien, weg is."

Pad effenen

De chaosbeelden zijn voor veel mensen nog schrikbarend nieuw en revolutionair. Het is ook relatief nieuw. Het chaosfenomeen is weliswaar al zoín vijfentwintig jaar bekend, maar het duurt volgens Frans nog wel tien jaar voordat het chaosdenken volledige tot ontwikkeling is gekomen en algemeen tot het bewustzijn van mensen in organisaties is doorgedrongen. "Ik zie het als een van mijn verantwoordelijkheden als wetenschapper om te helpen bij het effenen van dit pad. Ik ben daarom geÔnteresseerd in actie-onderzoek, met als doel vanuit de dagelijkse praktijk te komen tot unieke oplossingen voor unieke bedrijven. Chaordic systems thinking heet dat. Het omvat chaos, zelforganisatie en is gericht op mentale processen."

Metafoor

Een van de verwijten uit de officiŽle wetenschappelijke universitaire wereld op het chaosdenken in organisaties is, dat gebruik wordt gemaakt van een fenomeen uit andere disciplines, scheikunde en natuurkunde, en dat is niet zonder meer van toepassing op organisaties. Een metafoor gebruiken is feitelijk onwetenschappelijk. Ik denk dat je niet om een metafoor heen kunt, als je iets nieuws wilt introduceren. Je moet het aanschouwelijk maken. Chaos is dan ook geen theorie, maar een manier van kijken, een andere bril. Als je die opzet, zie je dat bedrijven bepaalde fasen doorlopen, crises ervaren en sprongen in ontwikkeling doormaken. De volgende stap is beschrijven hoe zelforganisatie ontstaat en dat op een gestructureerde en verantwoorde wijze, op basis van argumenten. Dit type onderzoek staat nog in de kinderschoenen. Ik hoop dat Chaosforum hieraan kan bijdragen, als broedplaats van nieuwe ideeŽn en kennisnetwerk van chaosdenkers. Zij weten immers dat een aantal van de huidige problemen niet oplosbaar is met de traditionele methoden. De signalen zijn nu nog zwak, maar ik denk dat we over tien jaar een wereld hebben met een veelvoud aan totaal nieuwe producten, diensten, organisatie- en productievormen. De grote veranderingen moeten nog komen." (HN)



 

 

Terug naar het overzicht van columns...


U wordt uitgenodigd een column te schrijven van 600-800 woorden over het thema 'chaosdenken'. Stuur u bijdrage naar .