Lezing van Frits Schipper (Prato Center VU) over Michael Polanyi:

Tacit knowledge en zelforganisatie

De Hongaarse wetenschapper en filosoof Michael Polanyi (1891 – 1976) wordt de afgelopen tien jaar steeds vaker genoemd in relatie tot kennismanagement. Zijn bekendste begrip is ‘tacit knowing’ (ongearticuleerde, verborgen kennis) dat hij essentieel achtte voor al het kennen. Veel kennismanagers vandaag de dag proberen deze ‘stille’ kennis, die in ieder mens zit verborgen, te expliciteren en op te nemen in hun informatiesystemen. Frits Schipper, natuurkundige en filosoof aan de Vrije Universiteit van Amsterdam vertelde op 6 juni jongsteleden bij Overmars in Utrecht waarom dat volgens Polanyi niet kan.

polanyi.jpg (5252 bytes)

Michael Polanyi

Polanyi was een joodse arts wiens echte passie lag bij de chemie en de natuurkunde. Hij diende als arts tijdens de Eerste Wereldoorlog in het Oostenrijks-Hongaarse leger en kreeg in 1920 een leerstoel aan het pas opgerichte Institute of Fibre Chemistry van het prestigieuze Kaiser Wilhem Institute in Berlijn. Hij is een van de leidende Duitse geleerden als Hitler aan de macht komt. De ideeŽn van de Nazi’s over een zuivere Arische wetenschap betekenen het einde van zijn Duitse carriŤre. Hij vertrekt in 1933 naar Engeland, waar hij aan de Universiteit van Manchester een leerstoel krijgt aangeboden. De overgang naar Engeland, de oorlog en de opkomst van totalitarisme in zijn tijd, zetten Polanyi vervolgens steeds meer op het spoor van de filosofie en na de oorlog publiceert hij alleen nog maar artikelen en boeken over een breed scala aan filosofische onderwerpen. In de jaren vijftig formuleert hij voor het eerst zijn idee van ‘tacit knowing’.

Voor Polanyi (spreek uit: polennie) is de opkomst van het totalitairsme geen toevalligheid. Het hangt volgens hem nauw samen met een aantal stromingen in de westerse cultuur. Met name de gepreoccupeerdheid met exactheid, planning en het wetenschappelijke kennisideaal van de ‘detached objectivity’, van objectieve, gedepersonaliseerde kennis. Volgens Polanyi komen die ideeŽn voort uit een verkeerd begrip van kennis in het algemeen en van wetenschap in het bijzonder omdat alle kennis, wetenschap, cultuur en moraal nauw samenhangen met de persoonlijke betrokkenheid van individuen. Kennis op zich is betekenisloos, het krijgt pas betekenis door de mens. Ook het wetenschappelijke bedrijf, het doen van ontdekkingen en vergaren van kennis over de wereld, is ondenkbaar zonder persoonlijk commitment, verbeelding, intuÔtie en creativiteit. Daarmee zette Polanyi zich af tegen de logisch positivisten en de fenomenalistische beweging uit de eerste decennia van de twintigste eeuw. Ook bestreed hij de wetenschappelijke ideologie van het marxisme-leninisme en het nationaal-socialisme en de destijds algemeen heersende ideeŽn over de beheersbaarheid en bestuurbaarheid van de economie en de cultuur.

Volgens Polanyi zijn deze zaken niet te sturen en te plannen omdat je daarmee de individuele vrijheid en creativiteit van de mens doodt en je een lege huls overhoudt. Een moraal zonder intrinsieke betekenis, kennis zonder begrip, een maatschappij zonder menselijkheid. Polanyi komt dan ook met een nieuwe kennisleer. Hij is een voorvechter voor de vrijheid van wetenschap en hij vindt dat de inzichten en commitment van de individuele wetenschappers moeten worden gehonoreerd. Voor hem is ‘het individu dat kent’ de basis voor zijn filosofie. Zijn centrale begrip hierbij is 'tacit knowing' dat onder andere is gebaseerd op de gestalttheorie. De mens neemt geen chaotische wirwar aan zintuigelijke waarnemingen (losse sense-data) waar, maar betekenisvolle gehelen. Je kunt volgens Polanyi dan ook nooit op basis van losse data tot een constructie van ideeŽn komen, omdat daar ‘tacit knowing’ aan te pas komt. De waarnemer integreert de losse eindjes in een samenhangend geheel en daar is allerlei kennis en ervaring voor nodig die besloten liggen in de waarnemer. Of het nu gaat om het waarnemen, bijvoorbeeld het herkennen van een oude vriend, het gebruik van instrumenten, het onderkennen van problemen, het omgaan met taal en symbolen, zelfs de meest algemene en abstracte theorie, alle vereisen dit stilzwijgende kennen. "We know more than we can tell", is een bekende uitspraak van hem.

Polanyi verkondigt een realistisch beeld van de menselijke kennis. Bijvoorbeeld bij het oplossen van problemen is geen sprake van een ‘wild’ proces van trial & error, maar een zoektocht op basis van ‘tacit knowing’. Als we aan een oplossing werken, bijvoorbeeld, hebben we een vermoeden van een ‘hidden order’ die zich nog niet aan ons heeft geopenbaard. Als we precies zouden weten hoe we een probleem moeten aanpakken, zouden we het al hebben opgelost. Dus als alle kennis expliciet zou zijn, dan zouden we niet kunnen begrijpen wat een probleem is, we zouden het niet kunnen plaatsen. Daarom is verbeelding en intuÔtie belangrijk bij het oplossen van problemen. Het stuurt ons in de richting van de oplossing. Je kunt dit proces echter niet beheersen en controleren omdat je dan de creativiteit doodt. Deze redenering volgend komt Polanyi op zijn ‘logic of liberty’ en zijn stelling dat de bestuurbaarheid en beheersbaarheid van de maatschappij maar heel beperkt zijn. De belangrijkste taak die een overheid heeft is volgens hem dan ook het bewaken en waarborgen van een vitale moraliteit. Hij is dan ook een voorstander van ‘spontaneous order’, van orde die van onderaf komt. Ook de coherentie van onze kennis bijvoorbeeld is iets dat niet van bovenaf wordt opgelegd, maar dat spontaan, op een verhulde manier in de praktijk ontstaat. Het is een emergent proces dat door ‘tacit knowing’ mogelijk wordt. De hedendaagse kennismanagers die Polanyi aanhalen om hun streven meer status en wetenschappelijkheid te geven, maken dus een verkeerd gebruik van zijn begrippenwereld.

Polanyi behoort tot de belangrijkste denkers en voorvechters van de menselijke en wetenschappelijke vrijheid in de vorige eeuw. Hij heeft zijn hele leven veelvuldig gecorrespondeerd met tal van wetenschappers uit allerlei disciplines en landen. Hieronder bevinden zich beroemde mensen als Werner Heisenberg, Max Born, James Franck, Otto Hahn, Abraham Maslow, Arthur Koestler en vele anderen. Zijn actieve loopbaan eindigde in 1972 enkele jaren voor zijn dood in 1976. Hij werd 84 jaar oud.

Voor de leden van chaosforum was het zeer interessant en inspirerend om te horen hoezeer Polanyi’s ideeŽn verwant zijn met concepten als emergentie, zelforganisatie en aansluiten op begrippen als onvoorspelbaarheid en onbekendheid met beginwaarden. Ook zijn strijdbaarheid wat betreft de menselijke vrijheid en de waarde die hij hechtte aan het 'individu dat kent', ligt chaosdenkers na aan het hart. Tenslotte is ook voor ‘chaoten’ de rol van de actoren belangrijker dan de factoren. (HN)

Voor meer informatie over Michael Polanyi: www.mwsc.edu/~polanyi/