The Matrix,

Larry en Andi Wachowski, en Geof Darrow, 1999


Filmbespreking door: Frans van Eijnatten & Rob Neefs

The Matrix is een “science fiction”-film bordenvol met chaos-achtige aspecten. Het verhaal gaat over een “Artificial Intelligence”-wereld, die wordt beheerst door automaten. Het is 2199, en een hele generatie gesophisticeerde machines houdt de mensheid gegijzeld, uitsluitend en alleen omdat ze geleerd hebben hoe hun lichaamsenergie te gebruiken als brandstof. Deze artificiële automaten kweken mensen op akkers, in hulsen, en oogsten hun energie! Via een buizensysteem wordt hun lichaamswarmte verzameld, getransporteerd, en omgezet, zodat de automaten erop kunnen draaien! Een krankzinnig en ongelooflijk scenario. Ons denken op zijn kop.

Maar sommige mensen hebben natuurlijk weten te ontsnappen. Zij hebben zich verschanst in een soort ruimteschip, dat zich onder in het riool van een stad bevindt. Deze capsule bevat een gigantische hoeveelheid electonica, maar van enige orde is geen sprake. Het is een wirwar aan kabels, monitors en beeldschermen. Het lijkt wel een ontmantelde telefooncentrale uit de zeventiger jaren, een onbeschrijvelijke chaos! De film begint even mysterieus als hij eindigt: De hoofdpersoon, Neo, wordt tijdens zijn slaap voor de keuze geplaatst: Hij moet een rode of een blauwe pil slikken. Afhankelijk van deze keuze wordt zijn werkelijkheid vormgegeven, en wordt hij als persoon getransformeerd en twee eeuwen in de tijd getransporteerd: een ongekend sensationele operatie. Dan wordt hem gevraagd wat de “matrix” is! Hier is meteen het mysterie geïntroduceerd. Noem het een soort bovennatuurlijke kracht, een soort AI-patroon of -systeem, een netwerk waarin de mensen gevangen zitten. Neo wordt naar het ruimteschip gebracht en ontmoet Morpheus, de leider van het groepje mensen dat uit de handen van "the matrix" heeft weten te blijven. Neo wordt door Morpheus als de Verlosser gezien, die de wereld moet bevrijden van de machines (een soort herhaling van het Messias-verhaal). Feitelijk wordt Neo drie keer bewust geboren: Allereerst in de AI (de geest), vervolgens in het riool (het lichaam), en tenslotte zowel in AI als in het riool (zowel geest als lichaam), vergelijk de ontwikkelingen in de wetenschap. Neo wordt opgenomen in de crew van het ruimteschip en "her-opgeleid" door pluggen op zijn hoofd aan te sluiten en in zijn hersenen programma's te laden. Daarna wordt hij voorgeleid aan het orakel dat moet zeggen of hij de echte Messias is! Het orakel wordt belichaamd door een gemoedelijke huisvrouw anno 1960. Zij vertelt hem in haar keuken tussen de bedrijven door dat hij of Morpheus moet sterven. Tegelijkertijd krijst een als monnik verkleedde kleuter: "There is no spoon!", een verwijzing naar hoe de machines de menselijke energie consumeren? Deze uitspraak wordt herhaald als Neo enige tijd later Morpheus uit de handen van de mannen van de matrix moet bevrijden. Dat gaat met veel (mooie?) vechtscenes en effecten gepaard. Neo maakt korte metten met de mannen (machines) van de matrix, maar wordt daarbij zelf ook neergeschoten. De hergeboorte van Neo gebeurt na een kus van een dame met de naam Trinity...God als vrouw. Hij wordt tot verlosser, terwijl inktvisachtige machines het ruimteschip doorboren. En even later stapt hij de telefooncel uit, terug in zijn eigen echte wereld van 1999.

Van deze film bestaat (nog) geen boek. Het scenario is op zichzelf een mooi voorbeeld van het chaosdenken. Verdere overeenkomsten met de chaostheorie: de sterke overtuiging, dat de werkelijkheid niet bestaat, maar dat het idee het belangrijkste is. Ook de attractors, de herhaalde gedragspatronen waarmee de film vol zit. Dat het verhaal hier en daar wat (te) weinig is uitgewerkt, is wellicht juist de bedoeling (het chaoskenmerk "incomplete"). Natuurlijk, je hoeft niets van chaos- en complexiteitstheorie af te weten om de film spannend en aantrekkelijk te vinden. De hele ambiance is “science fiction”, er zit veel geweld in en ook de muziek is aanlokkelijk, zelfs verslavend. Maar als je wel thuis bent in het chaos- en complexiteitsdenken, dan is deze film een schitterende en vooral zeer eigentijdse illustratie van de theorie. Daar waar "Jurrasic Park" eerder wat bombastisch en vooral langzaam overkomt, is "The Matrix" bliksemsnel, modern, reëel en tegelijkertijd ook irreëel! Dat is de sterke kant van deze film: de verbeelding van de "en/en"-filosofie. De zichtbare wereld is zowel echt als slechts een idee. Neo beleeft al zijn avonturen in zijn hoofd, terwijl hij in een stoel van het ruimteschip zit. Maar de filmbeelden zijn vooral ook spectaculair! Neem nu de close-ups van de gezichten. Wat vlak lijkt op een afstand, is van nabij een wereld op zich, met heel eigen, grillige structuren. De film is een doorlopende aaneenschakeling van de meest extreme zaken. Zoals de afluistermicrofoon die als angstaanjagende scorpioen de navel van de hoofdpersoon inkruipt, en onderhuids door zijn lichaam woelt ("you have been bugged"), of de menselijke hersenen die als harde schijf worden opgeladen met de meest bizarre en tegelijk ingenieuze programma's, waarbij een hele opvoeding wordt teruggebracht tot enkele milliseconden. En natuurlijk, de massa's bewegende getallen en tekens op de talloze schermen, waarmee de film begint en eindigt, representeren nog wel de meest basale betekenis van de matrix. Dat mensen gebruikt worden door machines als energiebron is - vooral als je daar langer over nadenkt - grensverleggend absurd! Dat is met meer zaken in de film het geval. Ze zijn niet alleen bizar, maar ook zo kort in beeld gebracht, dat je ze pas veel later begrijpt, of helemaal niet! Waarom is de god van de slaap, Morpheus, Neo's gids in de echte wereld? Wie sust wie of wat in slaap? Of wie of wat zal wakker worden als Morpheus sterft? "The Matrix" is tegelijk een kijk- en een denkfilm. Eindelijk weer eens iets om wakker van te liggen, en tig keer te gaan bekijken: bioscoopbezoek als een heuse attractor, een herhaald patroon, dat voor de beschouwer nooit precies hetzelfde is, want men ontdekt steeds weer iets nieuws, waardoor de context van bijna alles kan wisselen. Het feit dat deze film vergezeld gaat van een website en een e-mailforum, is een schot in de roos. Als je goed oplet in de aftiteling van de film, dan ontdek je het password, waarmee je toegang krijgt. De web site heet: http://www.whatisthematrix.com, en wordt zowel gebruikt als chatbox, alsook om definities te verzamelen over wat de matrix eigenlijk betekent. Want dat is, zelfs nadat je de film tig keer hebt gezien, nog steeds niet duidelijk! Hier zijn een paar voorbeelden, geplukt van de vele honderden pagina's met een bonte mengeling van alles wat je je maar kunt voorstellen aan intermenselijke communicatie:

  1. “The matrix is the world that the machines put in the human mind, make them think it is reality." Rick mg
  2. “The matrix is the point between phantasy and reality, where you can’t tell any difference, which is psychological stress.” Robert Gaves
  3. “A computer program: In the movie it is an artificial 20th century world, made to mentally entertain a bunch of organic batteries.” Craig Little
  4. “The matrix is the world, that has been pulled over your eyes to blind you from the truth.” Anonymous
  5. “It doesnot matter what the matrix is, but what do you want it to be. It exists in you.” Zaratustra
"The Matrix" is een schitterende rolprent, een echt kunstwerk, dat heel goed de kracht van het chaos- en complexiteitsdenken illustreert. Al met al een heel eigentijdse film, met veel verwijzingen naar het innerlijke, naar de mind die baas is over de materie. (Opnieuw) gaan kijken?

Terug naar het overzicht van "Chaos in het nieuws..."