"Het ritme der zelforganiserende systemen"

scriptie van Manou van Eerten

Faculteit der Sociale Culturele Wetenschappen

Vrije Universiteit Amsterdam

 

ĎSchrijven is niet vertellen wat het is, 

maar al schrijvend benaderen wat het zou kunnen zijní  

(Gerrit Komrij in Bahlman & Meesters 1999: 195).

 

Samenvatting

De laatste decennia is in de natuurwetenschappen duidelijk geworden dat de polaire verhouding tussen orde en chaos een te eenvoudige voorstelling van zaken is. Orde werd geassocieerd met beheersbaarheid en voorspelbaarheid, terwijl chaos voor de afwezigheid van orde stond. Eerstgenoemde eigenschappen werden positief gewaardeerd door managers bij hun inspanningen om de complexiteit in en om organisaties hanteerbaar te maken. Toen bleek dat deze gedachtegang niet conform de werkelijkheid was als gevolg van ontdekkingen in de fysica werd er een pad gebaand naar de leer der complexe systemen, ofwel chaostheorie. In deze theorie wordt duidelijk hoe orde en chaos naast elkaar kunnen bestaan en in elkaar besloten liggen. Door de voordelen van chaos en de nadelen van orde inzichtelijk te maken, worden managers in staat gesteld de complexiteit te hanteren waarmee ze worden geconfronteerd. Wie kennis wil nemen van deze relatief nieuwe ontwikkeling in de organisatiekunde, moet bereid zijn om een aantal diepgewortelde beelden, ideeŽn en overtuigingen los te laten. De leer der complexe systemen breekt resoluut met het wereldbeeld dat onze formele educatie domineert. Het wereldbeeld van eenduidige lineaire relaties tussen oorzaak en gevolg en de analyse van systemen door het geheel op te delen in subsystemen.

In de chaostheorie worden systemen gezien als deel/gehelen die zich voortdurend aan elkaar aanpassen en waarvan de eigenschappen niet tot de eigenschappen van de samenstellende delen kunnen worden teruggebracht. Stonden in het mechanische denken de objecten centraal, in dit nieuwe denken draait het om patroonherkenning en sociale relaties tussen de objecten. Een belangrijke eigenschap van complexe systemen in niet-lineairiteit. Een enkele, kleine oorzaak kan hierdoor meerdere, grote gevolgen hebben. Dit komt doordat een soort vicieuze cirkels het systeem gevoelig maakt voor hele subtiele veranderingen. Het gedrag van complexe systemen wordt daarmee onvoorspelbaar.

Een andere belangrijke bijdrage aan de leer der complexe systemen leverde Nobelprijswinnaar Prigogine (1985) met zijn beschrijving van een specifieke vorm van zelforganisatie. Hij ontdekte dat niet alle chemische en fysische processen streven naar een bepaalde evenwichtstoestand, zoals tot dan toe was aangenomen. Hij toonde aan dat daarnaast zogenaamde ver-uit-evenwicht systemen bestaan. Het kenmerkende van deze systemen is dat ze beschikken over een zelforganiserend vermogen. Ze ontwikkelen zichzelf autonoom in een cyclus van creatie, stabilisatie en destructie zonder interactie met de omgeving. Chaos wordt daarmee meer dan de donkere keerzijde van orde. In de afwezigheid van orde blijkt een creatieve, scheppende kracht van het universum te schuilen.

Eťn van de bekendste voorbeelden van de chaostheorie is de vlinder-theorie van Lorenz (1963). Uit zijn werk en dat van Prigogine en Stengers blijkt dat levende systemen zoals de mens en zijn organisaties kunnen rekenen op zoiets als een Ďgratis ordeí. In de leer der complexe systemen zijn organisaties levende systemen met een eigen identiteit, interacterend met zijn omgeving (Bahlman & Meesters 1988: 24-27). Volgens de chaostheorie is het de Ďgratis ordeí die bij een evolutieproces als een soort katalysator werkt, waardoor overgangen naar nieuwe vormen van functioneren gemakkelijker verlopen.

Binnen de strekking van deze scriptie worden niet alle concepten van de leer der complexe systemen behandeld, maar de beschreven theorieŽn dienen als achtergrond bij het inzichtelijk maken van situaties in de managementpraktijk die door een toenemende complexiteit en tijdsdruk niet meer in de hand te houden zijn. Het management worstelt met een gevoel van onvermogen en merkt dat de traditionele wijze van werken niet meer voldoet. Daarnaast ontstaan, ogenschijnlijk spontaan, nieuwe werkvormen waarmee op sommige plaatsen de medewerkers de ontstane situatie hanteren. Door deze dynamische organisaties als ver-uit-evenwicht systemen te zien wordt het mogelijk patronen te duiden en deze inzichtelijk te maken. Als managers in staat zijn dit soort situaties te hanteren kunnen ze hun organisaties over de rand van chaos heen naar een nieuwe orde begeleiden. Via die bifurcationpunten kan een systeem door hele kleine incrementele veranderingen een sprong naar een hogere orde van functioneren maken.

Binnen de leer van de complexe systemen wordt veel over het contextuele denken gesproken. Vraag is op welke wijze het contextualisme vorm kan geven aan het contextuele denken binnen de leer der complexe systemen. Om dit inzichtelijk te maken verbind ik de chaostheorie aan het contextualisme aan de hand van de interpretatieve benadering uit de sociale antropologie. Door middel van de hermeneutiek, het uitleggen van teksten, beschrijf ik de positie van de onderzoeker als deel/geheel, daar de onderzoeker slechts kan pogen dat stukje van het geheel te onderzoeken waartoe hij toegang heeft. Op deze manier wordt de betekenisgeving van het onderzoek beÔnvloed door het karakter en de intuÔtie van de onderzoeker. Volgens Hobart (1999) ligt de taak van de antropologie in het ontdekken van de betekenissen van contextuele en sociale praktijken middels interpretatie (Hobart in Dilley 1999: 113-121). Een provisorisch contrast zou kunnen worden getrokken tussen een interpretatieverschuiving naar antropologische kennis dat expliciet verwijst naar contextualiserende praktijken en de omringende kennis van sociale actoren die hun betrokkenheid in de direct dagelijkse omstandigheden handhaven (Harvey in Dilley 1999: 230). De moeilijkheid van het precies specificeren van wat de relevante context is en het afbakenen hiervan, komt voort uit het feit dat de specificatie van de context op zichzelf het resultaat van de interpretatie van de onderzoeker is. Vanuit de holistische gedachtegang van de systeemleer veronderstel ik dat de onderzoeker deel is van het geheel en op deze manier betekenis of meaning kan geven aan een onderzocht veld.

Door de verschillende theorieŽn uit de leer de complexe systemen binnen hun context te beschrijven, kan ik mijn eigen visie rond het contextualisme bepalen. In navolging van Voogt (1990) veronderstel ik dat een context bestaat uit alle gezaghebbende interactiesystemen waaraan de deelnemers van een sociaal systeem verbonden zijn. Een interactiesysteem of meaningsystem is afhankelijk van het kennisproces van interpretatiekaders en gedragsregels, waarbinnen context wordt geplaatst. De onderzoeker stelt hierbinnen vast wat relevant is op basis van zijn theoretische opvattingen en praktische mogelijkheden. Hij bepaalt een soort connection tussen de betekenis van het veld en zijn contextbepaling. Bij de deelnemers bestaan rivaliserende interpretaties en definities waardoor zij multipele contexten handhaven en meerdere connections aangaan. Dit vormt de bron van complexiteit en dynamiek. Contexten zijn dan een aantal sociale relaties en niet op zichzelf staande dingen of gegevens. De grenzen van een context zijn continu aan verandering onderhevig en vloeibaar.

Nu ik contextualisme vanuit de sociale antropologie heb beschreven en dit koppel middels de hermeneutiek aan de leer der complexe systemen, kan ik het volgende concluderen. Indien ik het contextuele denken binnen de theorieŽn van de systeemleer, Lorenz, Prigogine en de autopoiese onder de loep neem, stellen zij dat de context van zelforganiserende systemen door de onderzoeker wordt bepaald op basis van zijn probleemformulering. Het is dus de taak van de onderzoeker om de relevantie van zijn probleemstelling uit te leggen. Alvorens hij deze bepaald dient hij mijns inziens voortdurend te reflecteren op de betekenisgeving van zijn contextbepaling en werkwijze, opdat anderen eenzelfde waarde aan zijn onderzoek zullen toekennen. 

 

Amsterdam, 24 december 2000 

 

Meer info? mail Manou van Eerten

 

Terug naar het overzicht van "Chaos in het nieuws..."