Metaforen zijn zo gek nog niet

Wie de chaosmetafoor gebruikt in zijn of haar dagelijkse adviespraktijk en zich steeds weer moet verdedigen tegen de kritiek dat een metafoor Ďonwetenschappelijkí is, kan in onderstaande regels enige troost en steun vinden.

John Holland, voor chaosdenkers geen onbekende, roept namelijk in het Bulletin van het Santa Fe Institute op tot een radicale herbezinning van het wetenschappelijke denken. De sleutel tot zoín herbezinning is volgens hem transdisciplinair denken. "Alles wat iemand weet, kan bijdragen tot nieuwe en rijke metaforen, mentale sprongen en het vinden van nieuwe wegen om bekende ingrediŽnten te combineren."

Holland komt tot zijn uitspraak vanwege zijn onderzoek naar complex adaptieve systemen. Wat maakt deze systemen zo bijzonder, dat de gerenommeerde John Holland zijn collega-wetenschappers oproept tot een ruimere blik op de werkelijkheid en uitnodigt eens buiten de gebaande paden te treden? Complex adaptieve systemen (CAS) zijn systemen als onze hersenen, ons afweersysteem, maar ook steden, economieŽn, de beurs, ecologieŽn, het weer, verkeer, organisaties en culturen. Kortom, complex adaptieve systemen zijn overal om ons heen.

Een CAS kenmerkt zich door drie principes: (1) de orde van het systeem is uit het systeem zelf voortgekomen en niet van buitenaf bepaald, (2) het verleden van het systeem is onomkeerbaar en (3) de toekomst van het systeem is meestal onvoorspelbaar als gevolg van de gevoeligheid voor beginwaarden. Die gevoeligheid heeft onder andere te maken met de bouwsystemen van een CAS: zogenaamde agents. Dit zijn semi-autonome eenheden, bijvoorbeeld een neuron of een mens, of de verschillende insecten, dieren en planten in een ecologische kringloop. Deze agents gedragen zich volgens een bepaald patroon (algoritme) en zoeken naar maximalisering van een bepaalde waarde. Agents scannen daarvoor hun omgeving voortdurend en ontwikkelen hierbij bepaalde schema, mentale modellen en gedragsregels. Deze schema zijn vaak geŽvolueerd uit kleinere, meer basale schemaís.

De (inter)acties tussen de agents hebben betrekking op de uitwisseling van informatie en voedsel. Deze informatiestromen kunnen niet-lineair zijn en kunnen werken als een multiplier in het systeem vanwege de vele terugkoppelingen waaruit het bestaat. De schemaís van de agents vertellen ook wat en hoe de externe relaties zijn en vaak vormen ze samen zogenaamde meta-schemaís die distributie van functies, diversiteit en specialisatie binnen een CAS mogelijk maken.

Hoewel complex adaptieve systemen over bepaalde principes lijken te beschikken, verschillen ze allemaal van elkaar in detail en we weten nog maar weinig van het gedrag van dergelijke systemen. In veel gevallen is het adaptieve vermogen van een CAS een mysterie. Sommige elementen van het systeem kunnen veranderen, terwijl het systeem als geheel intact blijft. Een voorbeeld hiervan zijn we zelf: terwijl we gemiddeld elke zeven jaar onze lichaamscellen compleet vernieuwen, behouden we toch dezelfde indentiteit.

Wetenschappers die complex adaptieve systemen onderzoeken - en dat zijn de meeste - moeten volgens Holland in staat zijn zich in te leven in het systeem als geheel. Ze moeten het als een eenheid herkennen want een CAS laat zich niet verklaren met beschrijvingen van de onderdelen, omdat een CAS over eigenschappen beschikt die boven de afzonderlijke componenten uitstijgen. De fysische componenten van het systeem zijn veel meer generatoren van de dynamische processen die in het systeem plaatsvinden. Volgens Holland zouden wetenschappers daarom intensiever gebruik moeten maken van metaforen om nieuwe ideeŽn en theorieŽn te ontwikkelen over complex adaptieve systemen en zullen zij meer buiten de eigen discipline moeten treden en veel meer gebruik moeten maken van ervaringen en kennis van anderen. Ook als die afkomstig zijn van buiten de wetenschap. Waar het om gaat, is het ontwikkelen van nieuwe inzichten, Ďdoorbrekersí, waardoor we ons inzicht in het ontstaan en bestaan van complex adaptieve systemen kunnen vergroten. Metaforen kunnen daarbij verhelderend, inzichtvergrotend en beeldend werken. (HN)

 

Terug naar het overzicht