Nieuwe tijden, nieuwe risico’s en meer chaos

De enorme en complexe problemen waarvoor de mensheid vandaag de dag staat, trekken een zware wissel op de wetenschap. Zij heeft immers veel, zo niet alles te zeggen over risicoanalyses, voorzorgsmaatregelen en veiligheidsbeleid. Tegelijk zien we dat de wetenschap lang niet altijd een antwoord heeft. Vormt mobiel bellen nu wel of geen gezondheidsrisico? Brengen genetisch gemodificeerde planten en dieren  in de aardse ecologie wel of geen risico mee voor onze gezondheid op de lange termijn? Zijn we nu echt allemaal overtuigd van het feit dat de aarde opwarmt? Was de ramp in Volendam te voorkomen geweest? De deskundigen spreken elkaar steeds vaker tegen en gezien de omvang en de complexiteit van de meeste problemen, zullen ze het wel nooit eens worden. Maar als zelfs de specialisten het niet meer weten, hoe moeten wij – leken - dan inschatten of bepaalde maatschappelijke risico’s aanvaardbaar zijn?

Onzekerheidsprincipe

Steeds meer mensen vinden dat voorzichtigheid is geboden als risico’s niet meer zijn in te schatten. Zij stellen dat het principe van voorzichtigheid (the precautionary principle) boven alles moet gaan als de gezondheid van de mens en van de ecologie in het geding zijn. Onlangs organiseerde de Kennedy School of Government van Harvard University een congres over dit ‘onzekerheidsprincipe’. Volgens critici is het nogal vaag en dus een rekbaar begrip. Bovendien kan niemand honderd procent zekerheid geven. Zij vrezen dat het vooral zal leiden tot extra belemmering van de vrije handel en vernieuwingskracht van de maatschappij.

Ethiek

Is een precautionary principle een gevaar voor wetenschap en maatschappelijke vooruitgang? Zouden we meer verkeerde, want ongefundeerde beslissingen nemen dan we nu doen? Voorstanders wijzen erop dat het primaat van het principe boven dat van een wetenschappelijk onderzoek heilzaam zou zijn voor de wetenschap omdat het haar dwingt onder ogen te zien dat de werkelijkheid vaak complexer is dan in onderzoeken wordt verondersteld. Bovendien is in de afgelopen vijftien jaar wetenschappelijk onderzoek steeds vaker uitgevoerd in opdracht van sponsors die vaak baat hebben bij een bepaalde uitkomst, wat de nagestreefde objectiviteit niet ten goede komt. Ten slotte wijst het precautionary principle onderzoekers erop dat zij altijd een maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben en houden. Dat zou hen (en hun sponsors) aanzetten tot meer ethisch handelen.

Chaosdenken

Is het precautionary principle een hanteerbaar principe in onze hoogtechnologische samenleving? Ik denk van wel. Het lijkt mij terecht dat steeds meer mensen eisen dat van bepaalde technologieën wordt afgezien als de risico’s voor mens en milieu niet zijn te overzien, hoe groot het kortetermijnvoordeel ook lijkt. Tegelijk moeten we oppassen dat we er niet te restrictief door worden. Dat is namelijk een trend die al enige jaren aan de gang is. Na elke ramp bijvoorbeeld gaan we op zoek naar de oorzaken en eisen maatregelen om een vergelijkbare ramp in de toekomst te vermijden. Met andere woorden: bestaande regels worden aangescherpt en er komen nieuwe, extra beperkende regels bij. Hierbij wordt dan volledig voorbij gegaan aan de uniciteit van de omstandigheden die de meeste rampen kenmerkt. Wat dat betreft is het wenselijk als het chaosdenken een breder draagvlak krijgt in onze maatschappij. Als meer mensen realiseren dat kleine oorzaken grote gevolgen kunnen hebben en niet alles zo voorspelbaar en beheersbaar is als we vaak denken, worden we ongetwijfeld vanzelf voorzichtiger, zonder dat we blind gaan vertrouwen op altijd maar meer regels en controle. (HN)

Terug naar het overzicht