Op zoek naar de psychologie van de financiŽle markten

Zijn aandelenkoersen ooit te voorspellen? 

-door Herman Nunnink-

Sinds een anderhalf jaar doet een kleine groep ‘pioniers’ in Nederland onderzoek naar de niet-lineaire dynamica op de beurs. Samen met zijn collega’s probeert Cars Hommes, directeur van het Centre for Non-linear Dynamics in Economics and Finance (CeNDEF), te achterhalen of er chaotische patronen zijn die de volatiliteit bepalen. 

In tegenstelling tot het buitenland, met name de VS, staat het economisch onderzoek in ons land naar niet-lineariteit nog in de kinderschoenen. Cars Hommes: “Om een of andere reden wilde het niet vlotten met dit type onderzoek in ons land. Ik denk dat de geesten er niet rijp voor waren. Ik ben bijvoorbeeld in 1991 gepromoveerd in toepassingen van niet-lineaire dynamica in de economie, maar pas de laatste jaren merk ik enige respons van collega-economen.

“Maar misschien is het wel goed zo, want het CeNDEF werd opgericht dankzij een pioniersubsidie van de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), omdat we in Nederland een achterstand moeten inlopen. De subsidie is bedoeld om echt nieuw onderzoek te stimuleren dat buiten de traditionele benadering en het heersende economische denken valt en men verwacht dat ons instituut een inspirerende en vooraanstaande rol gaat spelen.” 

Ratio en emotie

Niet-lineaire dynamica laat zich niet gemakkelijk uitleggen. Het komt erop neer dat er wel degelijk een psychologie van de markt bestaat. En dat staat in schril contrast met het dominante economische denken, dat ervan uitgaat dat de mens een rationeel wezen is, dat naar maximale winst of nut streeft, wat niets van doen heeft met angsten of slappe knieŽn.

Volgens de gangbare theorie worden de prijzen van aandelen volledig bepaald door ‘economische fundamentals’, zoals de bedrijfswinsten en de rente. Koersschommelingen kunnen dan alleen veroorzaakt worden door toevallig ‘nieuws’ over deze fundamentals.

Cars Hommes: “Dat uitgangspunt is feitelijk achterhaald. We weten bijvoorbeeld allemaal dat we bij de aanschaf van een auto of een huis veel emotioneler zijn dan we denken. Van de mensen op de financiŽle markten mag je natuurlijk meer rationaliteit verwachten. Zo wordt in theorie de prijs van een aandeel bepaald door de verwachte winst van een onderneming. Daar zit onzekerheid in en hierover worden rationele schattingen gemaakt. In de praktijk echter zijn niet alle beleggers zo rationeel. Er komen met andere woorden verschillende beleggingsstrategieŽn voor. Er zijn optimisten, pessimisten en speculanten. Door de vele, verschillende verwachtingen wordt het totale systeem niet-lineair en chaotisch, gaan de koersen fluctueren en neemt de voorspelbaarbaarheid af.

“Bovendien heb je te maken met gebeurtenissen die de verwachtingen sterk kunnen beÔnvloeden. Een crisis bijvoorbeeld, of een uitspraak van meneer Greenspan over een mogelijke renteverhoging. De onvoorspelbaarheid wordt nu afgedaan als toeval en om die te beschrijven worden allerlei statistische methoden gebruikt. Maar daarmee wordt niet verklaard waar de fluctuaties vandaan komen. Met de Chaos-wiskunde gaan we die onvoorspelbaarheid proberen te beschrijven.” 

Nieuwe modellen

De modellen die het CeNDEF hanteert bij zijn onderzoek zijn zogeheten multi-agent-modellen. Dit is software waarin kleine programmaatjes actief zijn die een  bepaalde beleggingsstrategie vertegenwoordigen. Hoe meer succes een bepaalde strategie oplevert, hoe groter het effect van de koersverwachtingen van die groep agenten en vice-versa. De koers wordt dus mede bepaald door evolutionaire krachten, door de veranderende ideeŽn en verwachtingen van de agenten. d.

Kenmerken voor deze modellen is dat er niet-lineaire terugkoppelingen plaatsvinden. Met andere woorden: de output van een bepaalde functie wordt weer opnieuw in de functie ingevoerd. Dergelijke terugkoppelingslussen worden vaak miljoenen keren doorgerekend.

Deze niet-lineaire wiskunde wordt ook chaos-wiskunde genoemd. Het is een tak van wiskunde die sinds de jaren zeventig steeds populairder wordt, vooral door de almaar toenemende rekenkracht van computers. 

Voorspellen

Cars Hommes, die gestudeerd heeft in Groningen onder Prof. Takens, heeft de afgelopen jaren veel contacten in het buitenland gelegd en heeft zijn onderzoeksprogramma in nauwe samenwerking met William Brock van de Universiteit van Wisconsin opgesteld. Brock is een van de pioniers, die sinds de jaren tachtig niet-lineair onderzoek in de economie verricht. Brocks werk heeft met name een toets opgeleverd waarmee het mogelijk is niet-lineaire structuren te achterhalen die in tijdreeksen, zoals beurskoersen, verborgen zitten.  Volgens Hommes is het een hele mooie toets, echter wat je er niet mee kunt bepalen is van welk niet-lineaire model de structuur afkomstig is. En dus kun je er evenmin mee voorspellen. Verwacht hij ooit een model te ontwikkelen waarmee dat wel mogelijk is? Hommes: “Er bestaat geen waar model van bijvoorbeeld de Amsterdamse beurs. We zullen altijd de werkelijkheid blijven benaderen. En zelfs al zou je zo’n model vinden, dan zou je nog maar beperkt succes hebben. Want de werkelijkheid zelf is chaotisch en daarmee moeilijk voorspelbaar.”

Maar als wetenschapper is Hommes in de eerste plaats geÔnteresseerd in voorspelbaarheid. “Wat ik vooral wil weten is waarom de koersen zo grillig verlopen, of ze door het toeval worden bepaald of  door niet-lineaire wetmatigheden. Als we weten welke verklaring de juiste is, dan kunnen we in elk geval zeggen dat we de beurs beter begrijpen. Bovendien: als al we zo’n model zouden vinden, dan zou deze kennis binnen de kortste keren weer van invloed zijn op de koersen zelf omdat je dan gaat handelen op basis van die kennis, waardoor het model zelf  weer verandert.” 

Blind staren

Beleggers moeten dus geen wonderen verwachten van de toepassingen van de niet-lineaire dynamica op de financiŽle markten. Of de koersbewegingen wel of niet veroorzaakt worden door niet-lineaire dynamica is een academische vraag, hoe belangrijk ook. Zelfs al zou het het CeNDEFF een positief antwoord vinden, dan nog blijft onzekerheid het lot van beleggers bepalen, want we leven in een niet-lineaire, chaotische wereld.

“Het zou een geweldige stap zijn als we konden aantonen dat niet-lineariteit de fluctuaties veroorzaakt omdat we daarmee een beter begrip van de financiŽle wereld krijgen. De toekomst moet leren of de niet-lineaire modellen ook kunnen bijdragen aan betere voorspellingen. Intussen zou ik me als belegger niet blind staren op een bepaald model of strategie. Sommige mensen vertrouwen of helemaal op de technische analyses of hangen volledig het fundamentele prijsmodel aan. Bijna alsof het religies zijn. Dat lijkt me niet verstandig.”

 

Gepubliceerd in het Financieele Dagblad 19 augustus 1999 (met uitdrukkelijke toestemming van de auteur geplaatst)

Terug naar het overzicht